Het sterrenbeeld Zuiderkruis

Het sterrenbeeld Zuiderkruis

Het sterrenbeeld Zuiderkruis is het pronkstuk van het zuidelijk halfrond: het kleinste van alle sterrenbeelden, maar het bekendste en meest bewonderde van het zuidelijk halfrond. De vier helderste sterren α Crucis (Acrux), β Crucis (Becrux), γ Crucis (Gacrux) en δ Crucis (Decrux) vormen een met het blote oog zichtbaar kruis. Het sterrenbeeld is bij uitstek geschikt om de zuidelijke hemelpool te vinden: wie de verbindingslijn van γ Crucis naar α Crucis ongeveer viereneenhalf keer verlengt, komt vrijwel precies bij de zuidelijke hemelpool uit.

Het sterrenbeeld ligt in de Melkweg, in een gebied met veel heldere sterren, en heeft waarnemers heel wat te bieden. α Crucis en β Crucis staan op de lijst van helderste sterren op plaats 13 en 19. Vlak bij de saffierblauwe β Crucis, ook Mimosa genoemd, staat schijnbaar een bloedrode koolstofster, die in werkelijkheid veel verder weg staat. Verder naar het oosten, tussen α Crucis en β Crucis, ligt de beroemde Kolenzak, een donkere wolk van gas en stof op meer dan 500 lichtjaar afstand. De wolk lijkt een gat in de helder stralende Melkweg. Niet ver van β Crucis ligt bovendien een prachtige open sterrenhoop, het “Juwelendoosje” NGC 4755. Met een verrekijker biedt die de schitterende aanblik van ongeveer 50 heldere sterren, waaronder blauwe superreuzen en, als bijzonder hoogtepunt, een centraal gelegen gloeiend rode reus.

Geschiedenis

Door de precessie van de aardas stond het Zuiderkruis in de oudheid noordelijker aan de hemel en was het in het zuidelijke Middellandse Zeegebied tot in de vroege middeleeuwen nog net boven de zuidelijke horizon te zien. Tegenwoordig ziet men het alleen ten zuiden van ongeveer 25 graden noorderbreedte volledig. De precessie ontstaat doordat zon en maan aan de afgeplatte, draaiende aarde trekken; in ongeveer 25.800 jaar beschrijft de aardas daarbij eenmaal een kegel. Ten tijde van de kruisiging van Christus stond het Zuiderkruis waarschijnlijk aan de horizon. Volgens oude bronnen stond het in Alexandrië ter ere van keizer Augustus (63 v.Chr. – 14 n.Chr.) bekend als “Thronus Caesaris”.

Hoewel deze sterrengroep al duizenden jaren bekend was, werd er nooit een eigen sterrenbeeld aan toegekend. De Grieken zagen er de achterbenen van de Centaur in. Pas in de 16e eeuw herkenden Europese zeelieden er een kruis in, het symbool van hun geloof, en gebruikten zij het als wegwijzer naar de zuidelijke hemelpool. Volgens oude bronnen werd het sterrenbeeld voor het eerst eind 16e eeuw afgebeeld op een hemelglobe van Petrus Plancius (astronoom, theoloog en cartograaf, 1552–1622). Het Zuiderkruis siert de vlaggen van Australië, Brazilië, Nieuw-Zeeland, Papoea-Nieuw-Guinea en Samoa.